Abdelkader ibn Muhieddine

دەربارەی ئەکتەر

عەبدولقادری کوڕی موحیەدین (بە عەرەبی: عبد القادر بن محي الدين (عبد القادر بن محیدین)، ناسراو بە میر عەبدولقادر، یان عەبدولقادر ئەلجەزایری (عەبدلقادری جەزائیری)، لەدایکبووی ٦ی ئەیلوولی ١٨٠٨ لە ئەلگیتانا، لە ئیدارەی… جەزائیر، و لە ٢٦ی ئایاری ١٨٨٣ لە دیمەشقی پایتەختی سوریا کۆچی دوایی کردووە، ئەمیر و سەرکردەیەکی ئایینی و سەربازی جەزائیرییە، کە لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا سەرکردایەتی شەڕێکی دژی داگیرکردنی جەزائیر لە لایەن فەرەنسا کردووە. باوکی، مەحیەدین، لە برایەتی ئاینیی سۆفی قادرییە، پەروەردەیەکی بەرچاوی لە بابەتی ئاییندا بە کوڕەکەی بەخشی، بەمەش کوڕەکەی کردە سوارێکی نایاب و شەڕکەرێکی نایاب. هەروەها ئەدەبیاتی عەرەبی و بیرکاری و فەلەکناسی و مێژوو و فەلسەفە دەخوێنێت. کەوتنی عوسمانییەکان لە جەزائیر لە ساڵی ١٨٣٠ پاشان کەوتنی ئۆران، ڕێگە بە عەبد ئەلکادر دەدات بچێتە مێژووەوە کاتێک هۆزەکانی ناوچەی ماسکارا و ئۆرانیە دێن لە کۆتایی ساڵی ١٨٣٢ بۆ پێشنیارکردنی نازناوی سوڵتان بۆ باوکی. کە ئەو پێشنیارە لە بەرژەوەندی کوڕەکەی ڕەتدەکاتەوە. دوای گرتنی جەزائیر لەلایەن فەرەنسا، عەبد ئەلکادر یەکەم جیهادی دژی دوژمنی کۆلۆنیالیزم ڕادەگەیەنێت. عەبد ئەلکادری گەنج وەک ژەنەڕاڵ (ئەمیر) هەڵدەبژێردرێت بۆ پێکهێنانی فەیلەقێکی سوارە کە داگیرکەرانی فەرەنسی هەراسان دەکات. شەڕێکی گەریلا کە بە گۆڕانکاری و بۆسەی کوشندە دیار بوو تا ساڵی ١٨٤٢ بەردەوام بوو، کاتێک مارشال بوگیۆ، حاکمی گشتی جەزائیر بڕیاریدا بە "جەنگێکی تەواو" بەرخۆدانەکە بشکێنێت. لە ١٦ی ئایاری ١٨٤٣دا، سمالا (خێڵی سەرۆک) لەلایەن دوکی ئاومالێوە گیرا. لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ١٨٤٧ میرەکە پێچەوانەی ئەو بەڵێنە بوو کە ڕێگەی پێدەدرێت لە ئەسکەندەریە یان سانت جان دی ئاکرێ بچێتە دەربەدەری. وەک بەڵێنێک سابێرەکەی و ئەسپە ڕەشە بەناوبانگەکەی دەدات. لویس فیلیپ لە ترسی ئەوەی میرەکە وەک خاڵی کۆبوونەوەی نەیارانی کۆلۆنیالیزمی فەرەنسا بمێنێتەوە، بەرەو تۆلۆن ڕۆیشت. چوار ساڵ کۆچبەری کە بەهۆی بارودۆخی سیاسی فەرەنسا ناچار بووە، ڕێگە نادات چارەنووسی زیندانیانی جەزائیر یەکلایی بکرێتەوە. بەڵام کەسایەتییەکان لە هەموو چین و توێژەکانی ژیانەوە دێن بۆ قسەکردن لەگەڵ ئەمیرەکە، بە عەقڵی کنجکاو و شارەزاییە گەورەکەیەوە سەرسام دەبن. جەزائیرییەکە خواستێکی بەهێز دەردەخات بۆ نزیککردنەوەی ئیسلام لە ئایینی مەسیحی و ڕۆژهەڵات بۆ ڕۆژئاوا، ئەمەش دەیبەستێتەوە بە لویس ناپلیۆن بۆناپارتەوە کە خولیای جەزائیر و عەرەبی هەیە. هەروەها لە ساڵی ١٨٥٢ شازادە-سەرۆک بڕیاریدا عەبد ئەلکادر ئازاد بکات، بە پێچەوانەی ئەو بەڵێنە سادەیەی کە ناگەڕێتەوە بۆ جەزائیر. ئەمیرە ڕووی لە دیمەشقی پایتەختی سوریا کردووە و لەوێ خۆی تەرخان کردووە بۆ فێرکردنی ئیلاهیات لە شوێنە پیرۆزەکانی شارەکە وەک مزگەوتی ئومەوی. لە نێوان ٩ی تەمموزی ١٨٦٠ تا ١٧ی تەمموزی ١٨٦٠ بە زۆر دەستوەردانی کرد بۆ پاراستنی ئەو خێزانە مەسیحیانەی کە هاتبوون بۆ پەنابردن بە ژمارەیەکی زۆر لە گەڕەکی جەزائیر، لە کۆمەڵکوژییەکانی دروسەکان. نزیکەی ١٥٠٠ کەس لە مردنی دڵنیا ڕزگار دەکات. هەڵوێستی بەرزی ئەمیر لە کاتی کۆمەڵکوژییەکانی دیمەشق لە فەرەنسا ستایشی دەکرێت. ناپلیۆنی سێیەم خەڵاتی گەورەی کۆردۆنی لەشکری شەرەفی پێبەخشی. سەرۆک لینکۆڵن دوو دەمانچەی بۆ عەبدولقادر نارد بۆ ئەوەی سوپاسی بکات ڕێزی لە عەبد ئەلکادر گرت وەک مرۆڤدۆستێکی گەورە بۆ ڕزگارکردنی ژیانی هەزاران مەسیحی لە ساڵی ١٨٦٠. عەبد ئەلکادر لە ساڵی ١٨٨٣ لە دیمەشق کۆچی دوایی کرد، خۆڵەمێشەکەی لە ساڵی ١٩٦٥ برایە جەزائیر، بۆ باوەڕدارانی ئەوروپی، عەبد ئەلکادر وەک ئەکتەری ئاشتی ئایینی و یەکێک لە گەورەترین عیرفانییەکانی سەدەی نۆزدەهەم دەمێنێتەوە، کە بەرهەمێکی قووڵی دەگمەنی لە گەشتە ناوەکییەکەی خۆیدا بەجێهێشتووە: "کتێبی وەستانەکان، کیتاب ئەلمەواقیف".