Fyodor Dostoevsky

دەربارەی ئەکتەر

فیۆدۆر میخایلۆڤیچ دۆستۆیڤسکی (بەریتانیا: /ˌdɒstɔɪˈɛfski/، ئەمریکا: /ˌdɒstəˈjɛfski، ˌdʌs-/؛ بە ڕووسی: Фёдор Михайлович Достоевский، وەرگێڕانی فایۆدۆر میکایلۆڤیچ Dostoyévskiy، IPA: [ˈfʲɵdər mʲɪˈxajləvʲɪdʑ dəstɐˈjefskʲɪj] (گوێ بگرن)؛ ڕۆژنامەنووس. بەرهەمە ئەدەبییەکانی دۆستۆیڤسکی، بارودۆخی مرۆڤ لە کەشوهەوای سیاسی و کۆمەڵایەتی و ڕۆحی پڕ لە کێشەی سەدەی نۆزدەهەمی ڕووسیادا دەکۆڵنەوە، لەگەڵ چەندین بابەتی فەلسەفی و ئایینیدا خەریکن. ڕۆمانە بەناوبانگەکانی بریتین لە تاوان و سزا (١٨٦٦)، گەمژە (١٨٦٩)، جنۆکەکان (١٨٧٢) و برایان کارامازۆڤ (١٨٨٠). ڕۆمانەکەی لە ساڵی ١٨٦٤دا بە ناوی تێبینی لە ژێرزەمینییەوە بە یەکێک لە یەکەم بەرهەمەکانی ئەدەبیاتی بوونگەرایی دادەنرێت. ژمارەیەکی زۆر لە ڕەخنەگرانی ئەدەبی بە یەکێک لە گەورەترین ڕۆماننووسەکانی هەموو ئەدەبیاتی جیهانی هەڵدەسەنگێنن، بەو پێیەی زۆرێک لە بەرهەمەکانی بە شاکارێکی زۆر کاریگەر دادەنرێت. دۆستۆیڤسکی لە ساڵی ١٨٢١ لە مۆسکۆ لەدایکبووە، لە تەمەنێکی بچووکدا لە ڕێگەی چیرۆک و ئەفسانە و لە ڕێگەی کتێبی نووسەرانی ڕووسی و بیانییەوە بە ئەدەب ئاشنا بووە. دایکی لە ساڵی ١٨٣٧ لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و لە دەوروبەری هەمان کاتدا، قوتابخانەی بەجێهێشت بۆ ئەوەی بچێتە پەیمانگای ئەندازیاری سەربازی نیکۆلایێڤ. دوای تەواوکردنی خوێندن، وەک ئەندازیار کاری کردووە و بۆ ماوەیەکی کورت چێژ لە شێوازێکی ژیانی گرانبەها وەردەگرێت، کتێبەکانی وەرگێڕاوە بۆ ئەوەی پارەی زیادە بەدەستبهێنێت. لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٨٤٠دا یەکەم ڕۆمانی خۆی بە ناوی فۆلکلۆری هەژار نووسی، کە بووە هۆی ئەوەی بچێتە ناو بازنەکانی ئەدەبی سانت پترسبۆرگەوە. بەڵام لە ساڵی ١٨٤٩ بەهۆی ئەوەی سەر بە گروپێکی ئەدەبی بوو بە ناوی بازنەی پێتراشێڤسکی کە باسیان لە کتێبە قەدەغەکراوەکان دەکرد کە ڕەخنەی لە ڕووسیای تزاری دەگرت، دەستگیرکرا. دۆستۆیڤسکی سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا بەڵام لە کۆتا ساتدا سزاکە گۆڕدرا. چوار ساڵ لە کەمپێکی زیندانی سیبیریا بەسەر بردووە، دواتر شەش ساڵ خزمەتی سەربازی ناچاری لە دەربەدەریدا کردووە. لە ساڵانی دواتردا دۆستۆیڤسکی وەک ڕۆژنامەنووس کاری کردووە، چەندین گۆڤاری تایبەت بە خۆی و دواتریش ڕۆژنامەی (ڕۆژنامەی نووسەر) کە کۆمەڵە نووسینەکانی بوو، چاپ و مۆنتاژی کردووە. دەستی کرد بە گەشتکردن بە ڕۆژئاوای ئەوروپا و تووشی ئالوودەبوونی قومارکردن بوو، ئەمەش بووە هۆی سەختی دارایی. بۆ ماوەیەک ناچار بوو سواڵ بکات بۆ پارە، بەڵام دواجار بوو بە یەکێک لە نووسەرانی ڕووسی کە زۆرترین خوێندنەوە و ڕێزێکی زۆری لێدەگیرێت. جەستەی بەرهەمەکانی دۆستۆیڤسکی لە ١٣ ڕۆمان و ٣ ڕۆمان و ١٧ کورتە چیرۆک و چەندین بەرهەمی دیکە پێکهاتووە. نووسینەکانی بە شێوەیەکی بەرفراوان هەم لە ناو ڕووسیای زێدی خۆی و هەم لە دەرەوەی وڵاتی خۆیدا خوێندرایەوە و کاریگەرییان لەسەر ژمارەیەکی زۆری نووسەرانی دواتر هەبوو لەوانە ڕووسەکانی وەک ئەلێکساندەر سۆلژنیتسین و ئەنتۆن چێخۆف، فەیلەسوفەکان فریدریش نیچە و ژان پۆڵ سارتەر و سەرهەڵدانی بوونگەرایی و فرۆیدیزم. کتێبەکانی بۆ زیاتر لە ١٧٠ زمان وەرگێڕدراون، و بووەتە بنەمای زۆرێک لە فیلمەکان.