Malcolm X

دەربارەی ئەکتەر

مالکۆم ئێکس (١٩ی ئایاری ١٩٢٥ – ٢١ی شوباتی ١٩٦٥)، لەدایکبووی مالکۆم لیتل و ناسراو بە ئەلحەج مەلیک ئەلشەباز وەزیرێکی موسڵمانی ئەفریقی-ئەمریکی و وتاردەری گشتی و چالاکوانی مافی مرۆڤ بووە. بۆ سەرسامەکانی، ئەو داکۆکیکارێکی بوێر بوو بۆ مافەکانی ئەمریکییە ئەفریقییەکان، پیاوێک کە ئەمریکای سپی پێست بە توندترین شێوە تۆمەتبار دەکرد بەهۆی تاوانەکانی دژی ئەمریکییە ڕەشپێستەکان. ڕەخنەگرانی تۆمەتباریان دەکرد بە بانگەشەی ڕەگەزپەرستی و باڵادەستی ڕەشپێستەکان و دژە جوولەکەگەرایی و توندوتیژی. بە یەکێک لە گەورەترین و کاریگەرترین ئەمریکییە ئەفریقییەکان لە مێژوودا ناوزەد کراوە و لە ساڵی ١٩٩٨دا ڕۆژنامەی تایم کتێبی ژیاننامەی مالکۆم ئێکسی وەک یەکێک لە دە کتێبە ناخەیاڵییە کاریگەرەکانی سەدەی بیستەم ناوزەد کردووە. مالکۆم ئێکس لە شاری ئۆماها لە ویلایەتی نەبراسکا لەدایکبووە. ڕووداوەکانی منداڵی، لەوانەش وانەکانی باوکی سەبارەت بە شانازی ڕەشپێستەکان و پشتبەستن بەخۆ، و ئەزموونەکانی خۆی سەبارەت بە ڕەگەز ڕۆڵێکی بەرچاویان لە ژیانی گەورەیی مالکۆم ئێکسدا هەبوو. تا تەمەنی سێزدە ساڵ بوو، باوکی مردبوو و دایکی خراوەتە نەخۆشخانەیەکی دەروونییەوە. دوای ئەوەی لە زنجیرەیەک ماڵی بەخێوکردندا دەژیا، مالکۆم ئێکس بەشداری لە کۆمەڵێک چالاکیی تاوانکاریدا کرد لە بۆستن و شاری نیویۆرک. لە ساڵی ١٩٤٦دا مالکۆم ئێکس سزای هەشت بۆ دە ساڵ زیندانی بەسەردا سەپێندرا. مالکۆم ئێکس لە زینداندا بووە ئەندامی نەتەوەی ئیسلام و دوای پارێزبەندی لە ساڵی ١٩٥٢ بووە یەکێک لە سەرکردە و وتەبێژە سەرەکییەکانی نەتەوە. نزیکەی دەیان ساڵ ڕووی گشتی ئەو گرووپە مشتومڕاوییە بوو. گرژیی نێوان مالکۆم ئێکس و ئیلیا محمد، سەرۆکی نەتەوەی ئیسلام بووە هۆی ئەوەی مالکۆم ئێکس لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩٦٤دا دەستبەرداری ڕێکخراوەکە بێت، دواتر گەشتێکی بەرفراوانی بەسەر ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کرد و مزگەوتی موسڵمانان، ئینکۆ، ڕێکخراوێکی ئایینی و ڕێکخراوی عەلمانی یەکێتی ئەفرۆ-ئەمریکی دامەزراند کە بانگەشەیان بۆ پان ئەفریقایی دەکرد. کەمتر لە ساڵێک دوای جێهێشتنی لە نەتەوەی ئیسلام، مالکۆم ئێکس لەکاتی پێشکەشکردنی وتاردان لە نیویۆرک لەلایەن سێ ئەندامی گروپەکەوە تیرۆرکرا. ئەو باوەڕانەی کە مالکۆم ئێکس دەریخستووە لە ماوەی ژیانیدا گۆڕانکارییان بەسەردا هات. وەک وتەبێژی نەتەوەی ئیسلام فێری باڵادەستی ڕەشپێستەکان بوو و سەرکردەکانی ڕێکخراوەکەی کردە خودا. هەروەها بانگەشەى بۆ جیابوونەوەى ڕەشپێست و سپیپێستەکانى ئەمریکی دەکرد، ئەمەش بووەتە ناکۆکی لەگەڵ بزووتنەوەى مافە مەدەنییەکان، کە کاریان بۆ یەکگرتن دەکرد. دوای ئەوەی لە ساڵی 1964 میللەتی ئیسلام بەجێدەهێڵێت، مالکۆم ئێکس دەبێتە موسڵمانی سوننە، زیارەتەکەی بۆ مەککە کردووە و ڕەتکردنەوەی ڕەگەزپەرستی، لە هەمان کاتدا وەک پاڵەوانی چارەنووسی ڕەشپێستەکان و بەرگریکردن لە خۆ و مافەکانی مرۆڤ ماوەتەوە. ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ کارکردن لەگەڵ سەرکردەکانی مافە مەدەنییەکان و هەڵوێستی پێشووی لەگەڵ نەتەوەی ئیسلام بە هەڵوێستی "زۆمبی" وەسفکرد. وەسفکردنی سەرەوە لە وتارەکەی ویکیپیدیا Malcolm X، مۆڵەتی بەپێی CC-BY-SA، لیستی تەواوی بەشداربووان لە ویکیپیدیا.