Adolf Hitler

دەربارەی ئەکتەر

ئەدۆلف هیتلەر (بە ئینگلیزی : Adolf Hitler )، لە ٢٠ی نیسانی ١٨٨٩ - ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥، سیاسەتمەدارێکی ئەڵمانی لەدایکبووی نەمسا و سەرۆکی پارتی کرێکارانی ئەڵمانی سۆسیالیستی نەتەوەیی (بە ئەڵمانی: Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei، کورتکراوەی NSDAP) بوو، کە بە شێوەیەکی گشتی بە پارتی نازی ناسراوە. لە ساڵی ١٩٣٣ تا ١٩٤٥ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا بووە، هەروەها لە ساڵی ١٩٣٤ تا ١٩٤٥ وەک سەرۆکی دەوڵەت وەک فوهر و ڕیشکانزلەر کاری کردووە، هیتلەر زیاتر بەهۆی ڕۆڵی سەرکردایەتی ناوەندییەوە لە سەرهەڵدانی فاشیزم لە ئەوروپا و جەنگی جیهانی دووەم و هۆلۆکۆستدا لەبیر دەکرێت. پێشمەرگەیەکی دێرین و ڕازاوەی جەنگی جیهانی یەکەم، هیتلەر لە ساڵی ١٩١٩ پەیوەندی بە پێشەنگی پارتی نازی (DAP)ەوە کرد، و لە ساڵی ١٩٢١ بوو بە سەرۆکی پارتی NSDAP. هەوڵی کودەتایەکی دا کە بە بیرەی هۆڵی پوتش ناسراوە، کە لە هۆڵی بیرەی بێرگەربرۆکلەر لە میونشن لە ٨-٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٣ ڕوویدا. هیتلەر بۆ ماوەی ساڵێک زیندانی کرا بەهۆی کودەتا شکستخواردووەکەوە، و بیرەوەرییەکانی خۆی بە ناوی Mein Kampf (بە ئینگلیزی "خەباتی من") نووسیوە، لەکاتێکدا زیندانی بووە. دوای ئازادکردنی لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٢٤، بە پەرەپێدانی پان ئەڵمانیزم و دژە جوولەکەگەرایی و دژە کۆمۆنیزم بە قسەکردن و پڕوپاگەندەی کاریزماتیک پشتیوانیی بەدەستهێنا. لە ٣٠ی ژانویەی ١٩٣٣ وەک ڕاوێژکار دەستنیشانکرا، کۆماری وایماری گۆڕی بۆ ڕایخی سێیەم، دیکتاتۆرییەکی تاک حزبی لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیای تۆتالیتاری و خۆسەپێنی نازیزم. هێزەکانی نازییەکان لە کاتی جەنگدا بەشداری چەندین کردەوەی توندوتیژیان کرد، لەوانە کوشتنی سیستماتیکی تا ١٧ ملیۆن هاوڵاتی مەدەنی، لەنێویاندا بە مەزەندەکردن شەش ملیۆن جولەکە کە لە هۆلۆکۆستدا کرانە ئامانج و لە نێوان ٥٠٠ بۆ ١٥٠٠ هەزار ڕۆما، زیادکرا بۆ پۆلەندییەکان، هاوڵاتی مەدەنی سۆڤیەت، دیلەکانی جەنگی سۆڤیەت، خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان، هاوڕەگەزبازان، یەهۆڤا شایەتحاڵان، و نەیارانی سیاسی و ئایینی تر. لە ڕۆژانی کۆتایی شەڕەکەدا، لە کاتی شەڕی بەرلین لە ساڵی ١٩٤٥، هیتلەر هاوسەرگیری لەگەڵ ئیڤا براون، خانمە خانمە دێرینەکەی کرد. بۆ ئەوەی لە لایەن هێزەکانی سۆڤیەتەوە نەگیرێن، ئەو دووانە کەمتر لە دوو ڕۆژ دواتر لە ٣٠ی نیسانی ١٩٤٥ کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێنا و تەرمەکانیان سووتێنرا.